د افغانستان صنعتي بدلون: له وارداتي بدیل څخه تر رقابتي ارزښتافزونې پورې
افغانستان په صنعتي فعالیتونو کې د نسبي خو محسوس بیاځواک اخیستنې شاهد دی. په درمل جوړونه، سمنټو، فولادو، خوراکي توکو پروسس او نورو تولیدي برخو کې نوې پانګونې د کورني تولید د پراختیا سبب کېږي. په ۲۰۲۵ کال کې یوازې د هرات په صنعتي پارک کې د ۶۲ میلیونو ډالرو څخه د زیاتو پانګونو په ارزښت لس نوې فابریکې فعالې شوې چې درمل، خوراکي توکي، لبنیات، غالۍ او اوړه تولیدوي. د ۲۰۲۶ کال په اګست کې په هرات کې د ۳۰ میلیونو ډالرو په ارزښت د درملو یوه نوې فابریکه هم پرانیستل شوه، او په بېلابېلو ولایتونو کې د سمنټو نوې پروژې پیل شوې دي. د جبلالسراج د سمنټو د دویمې فابریکې د تولید ظرفیت د ورځې ۵۰۰۰ ټنه ټاکل شوی دی.
دا صنعتي پراختیا له اقتصادي پلوه مهمه ده؛ خو اساسي پوښتنه یوازې دا نه ده چې افغانستان څومره تولید کولی شي، بلکې دا ده چې افغانستان کوم توکي په رقابتي توګه تولیدولی شي؟
اوسني شواهد د افغانستان د بهرنۍ سوداګرۍ یو له مهمو جوړښتي کمزوریو څخه پرده پورته کوي. نړیوال بانک اټکل کوي چې په ۲۰۲۵ کال کې د افغانستان د جاري حساب کسر ۳۶،۱ سلنې ناخالص کورني تولید ته لوړ شوی، چې د وارداتو پر دوامدارې اتکا ښکارندويي کوي. د ۲۰۲۶ کال په مې میاشت کې د سوداګرۍ کسر شاوخوا ۸۸۷ میلیونه ډالره و. واردات لا هم له صادراتو ډېر دي او د افغانستان د صادراتو بنسټ محدود دی او د سیمې د ترانسپورتي او سوداګریزو لارو له اختلالاتو سره ډېر زیانمن دی.
د افغانستان اوسنی صادراتي جوړښت ښيي چې د هېواد تر ټولو مهمې نسبي ګټې په کومو برخو کې دي. د ملګرو ملتونو د راپور له مخې، په ۲۰۲۵ کال کې وچې مېوې، مغزباب او زعفران شاوخوا ۸۲ سلنه صادرات جوړول. د نړیوال بانک د ۲۰۲۶ کال د اپرېل معلومات هم ښيي چې د خوراکي توکو صادرات ۶۸،۷ میلیونو ډالرو ته رسېدلي او د ټولو صادراتو ۷۲ سلنه یې جوړوله، په داسې حال کې چې د ټوکرانو صادرات ۱۴،۵ میلیونه ډالرو ته رسېدلي وو.
له دې څخه روښانه پایله اخیستل کېدای شي: افغانستان باید د خامو صادراتو د حجم پر زیاتولو سربېره، د ارزښت په ځنځیر کې پورته لاړ شي. ممیز، وچې مېوې، مغزباب، زعفران، طبي بوټي، پنبه، وړۍ او نور کرنیز محصولات باید په زیاتېدونکي ډول په هېواد کې پاک، درجهبندي، پروسس، بستهبندي او نښهبرندي شي. په ۲۰۲۶ کال کې د انګورو د صادراتو وروستیو اختلالاتو د دې تګلارې اهمیت لا ښه څرګند کړ. کله چې د سرحدونو تړل کېدو له امله پاکستان ته د تازه انګورو صادرات ودرېدل، تولیدوونکي اړ شول چې د انګورو یوه برخه په ممیزو بدله کړي، که څه هم د ممیزو بیې هم ټیټې شوې.
دویمه مهمه فرصتساحه کارګر-محوره سپک صنعت دی. افغانستان پراخه کاري قوه، نسبتاً ټیټ لګښتونه او په غالیو، ټوکر، جامو او لاسي صنایعو کې موجودې تجربې لري. له همدې امله د ټوکر او جامو صنعت کولای شي په ځانګړي ډول د منځنۍ اسیا، چین، هند او خلیجي بازارونو لپاره د صادراتو مهمه برخه شي. هدف باید له چین سره په عمومي او لویحجمي تولید کې سیالي نه وي، بلکې په کوچنیو، انعطافمنونکو او لوړ ارزښت لرونکو محصولاتو کې تخصص وي؛ هغه برخې چې افغان کار، وړۍ، پنبه، دودیزې طرحې او جغرافیایي نږدېوالی پکې نسبي ګټه رامنځته کوي.
د درملو تولید هم د وارداتو د بدیل او کورني تولید لپاره د پام وړ فرصت دی. د عامې روغتیا وزارت په ۲۰۲۶ کال کې ویلي چې په هېواد کې ۲۲ د درملو او روغتیايي محصولاتو تولیدي فابریکې فعالیت کوي او کورنی تولید د درملو او روغتیايي محصولاتو د بازار له ۴۰ سلنې څخه زیاته برخه پوښي. لومړیتوب باید ضروري درمل او معیاري جنریک محصولات وي چې په کور دننه یې تولید اقتصادي توجیه ولري، نه دا چې افغانستان سمدستي یو ډېر ګران او څېړنهمحور درمل جوړونې صنعت رامنځته کړي.
ساختماني توکي هم قوي اقتصادي منطق لري. سمنټ، خښتې، کاشي، ښیښه، د فولادو اساسي محصولات او نور ورته توکي د وارداتو د بدیل لپاره مناسب دي، ځکه انتقال یې نسبتاً ګران دی او له کورني ساختماني تقاضا سره مستقیم تړاو لري. له همدې امله د سمنټو د تولید پراختیا باید تر ډېره د وارداتو د بدیل تګلارې په توګه وکتل شي، نه دا چې سمدستي د صادراتو بنسټ وګرځول شي. لومړی باید کورنۍ رقابتي اړتیا پوره شي او وروسته هغه نوره اندازه چې د ترانسپورټ له لګښتونو سره اقتصادي وي، نږدې بازارونو ته صادره شي. د فولادو په برخه کې هم د اوسپنې د بیاویلې کولو او اساسي پروسس کولای شي اقتصادي توجیه ولري؛ خو د لویې کچې بشپړ فولادي صنعت باید په احتیاط رامنځته شي، ځکه ډېرې انرژۍ، پانګې او زیربناوو ته اړتیا لري.
کاني سرچینې د اوږدمهال لپاره لا لوی فرصت دی، خو افغانستان باید د خامو یا لږپروسس شوو کانونو د صادراتو پخوانی ماډل تکرار نه کړي. هدف باید ټاکلی لاندېزنځیري پروسس وي؛ لکه د مرمرو او ډبرو پرېکول او بشپړول، د کانونو د موادو پروسس او په راتلونکې کې د اقتصادي توجیه وړ فلزي کانونو پروسس. UNDP هم د فلزاتو او استخراج په برخو کې د پام وړ نهکارول شوي ظرفیت ته اشاره کوي، خو د زیربناوو، انرژۍ، تمویل او لوژستیک محدودیتونه هم مهم بولي.
د نسبي ګټې له نظره افغانستان باید ټولو شیانو د تولید هڅه هم ونه کړي. د موټرو، پرمختللو برقي وسایلو، پېچلو ماشینونو او نورو لوړ ټکنالوژۍ لرونکو محصولاتو تولید د پراخ بازار، باوري برېښنا، ژور مالي نظام، تخصصي مهارتونو او پراخو عرضهزنځیرونو اړتیا لري؛ هغه شرایط چې افغانستان یې اوس نه لري. همدارنګه سکاره باید د صادراتي صنعتي ستراتیژۍ بنسټ ونه ګرځول شي. نړیوال بانک ښيي چې د پاکستان بازار ته د لاسرسي له اختلال وروسته د سکرو صادرات په بشپړه توګه راکم شول، چې د یوه غیرمتنوع کالايي صادراتي ماډل زیانمنتوب څرګندوي.
له همدې امله تر ټولو عملي صنعتي ستراتیژي درېپوړیزه تګلاره ده: لومړی، هغه وارداتي توکي ډېر تولیدول چې افغانستان یې په رقابتي توګه جوړولی شي؛ په ځانګړي ډول خوراکي محصولات، درمل او ساختماني توکي. دویم، په هغو محصولاتو کې چې افغانستان طبیعي یا له مخکې رامنځته شوې ګټه لري، ارزښت زیاتول؛ په ځانګړي ډول کرنیز محصولات، ټوکر، غالۍ او ټاکلي معدني محصولات. درېیم، د برېښنا، لوژستیک، مهارتونو، تمویل او بازارونو له ښه کېدو سره په تدریجي ډول پرمختللي صنعتونه رامنځته کول.
دا یوازې د فابریکو د پرانیستلو له لارې نه عملي کېږي. د نړیوال بانک د ۲۰۲۵ کال د سوداګریزو تصدیو سروې ښيي چې تمویل ته لاسرسی د افغان شرکتونو تر ټولو ستر خنډ دی؛ بانکونه د شرکتونو د پانګونې یوازې ۰،۲۸ سلنه تمویلوي او ۴۴ سلنه شرکتونه برېښنا یو لوی یا ډېر جدي خنډ بولي. UNDP هم تمویل، انرژي، د ترانسپورټ لګښتونه، ګمرکونه، مهارتونه او مقرراتي نامعلوموالی د خصوصي سکتور مهم خنډونه ګڼي.
له همدې امله د افغانستان صنعتي هدف باید په هر څه کې ځانبسیا کېدل نه وي، بلکې رقابتي ځانبسیا کېدل وي: هغه توکي واردول چې هېواد یې په اغېزمن ډول نه شي تولیدولی، هغه توکي په کور دننه تولیدول چې په رقابتي توګه جوړېدای شي، او داسې پروسس شوي محصولات صادرول چې ډېر ارزښت، کارموندنه او بهرنی اسعار رامنځته کوي. دا هغه صنعتي مسیر دی چې هم د نسبي ګټې له اصل سره او هم د افغانستان د جوړښتي سوداګریز کسر د راکمولو له اوږدمهاله هدف سره تر ټولو زیات سمون لري.
